नेपालको राजनीतिमा एउटा समवयी पुस्ता थियो, जसले प्रजातन्त्र स्थापनाको आन्दोलनमा अतुलनीय योगदान पुर्‍याएको थियो— उनीहरूका बलिदानले यो मुलुकको लोकतान्त्रिक जग हल्लाएको थियो । तर दुःखको कुरा, यो पुस्ता छिन्नभिन्न भयो, जसरी गुटबन्दीको विषले एउटा स्वस्थ रूखलाई सुकाउँछ । कोही संघर्षको दीर्घकालीन बोझले असमर्थ बने, कोही आफ्नै दौतरीहरूको कोपभाजनमा परे, कोही कुनै एक नेताको असीम प्रेम र अर्काको सीमान्त घृणाको शिकार भए । उनीहरू असमयमा असान्दर्भिक साबित भए र यो दृश्य देख्दा हृदय विदीर्ण हुन्छ— किनकि उनीहरूका सपनाहरू आज गुटगत स्वार्थको भुमरीमा हराइरहेका छन् । यदि आज तपाईं यो पुस्ताका जीवित सदस्यहरूको फेहरिस्त हेर्नुहुन्छ भने, संघर्षका ती कठिन दिनहरूमा देखिएको सद्भाव आज तिनका बीचमा पनि लोप भएको छ, जसरी गुटबन्दीले पार्टीको आत्मालाई खोक्रो बनाएको छ । दुर्भाग्यवश, जो आज यो लोकमा छैनन्, उनीहरू बाँचुन्जेल पनि आपसमा त्यस्तै सम्बन्ध राख्थे— तर आज उनीहरूका उत्तराधिकारीहरूले ती सम्बन्धहरूलाई गुटगत राजनीतिको बलिवेदीमा चढाएका छन् ।

नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा बिरलै आफ्ना पुराना साथीहरूका बीचमा देखिनुहुन्छ, जसले पार्टीको इतिहासप्रतिको यो उदासीनतालाई थप पीडादायी बनाउँछ । धेरैजसो जीवित नै छन्, तर उनीहरूप्रति देउवाको कुनै सद्भाव वा प्रेमको चासो देखिँदैन— यो मात्र होइन, उनीहरूको योगदानलाई गुटगत चस्माबाट हेर्दा पार्टीको वर्तमान नेतृत्वले उनीहरूलाई मात्र पाखा लगाएको छैन, सम्पूर्ण कांग्रेसको लोकतान्त्रिक विरासतलाई नै जोखिममा पारेको छ । गुटबन्दीको यो विषाक्त खेलले पार्टीको एकतालाई खण्डित गरेको छ, जसको प्रमाण हालका घटनाहरूमा देखिन्छ— जस्तै २०२५ मा शेखर कोइरालाको गुटविरुद्ध देउवाले लिएको अनुशासनिक कारबाही, जसले १८ सदस्यहरूलाई निलम्बन गरेर पार्टीभित्रको विभाजनलाई थप गहिरो बनायो । यो कारबाहीले देखाउँछ कि गुटबन्दी अब मात्र आन्तरिक कलह होइन, यो पार्टीको संस्थागत संरचनालाई नै ध्वस्त पार्ने रोग बनेको छ ।

जेल र प्रवासका कारण उमेरमा समवयी भए पनि शैलजा आचार्य, प्रदीप गिरी, चक्र बास्तोला जस्ता नेताहरूको भूमिका नेपालभित्रै जेल–नेल खेप्नेहरूभन्दा भिन्न रह्यो— उनीहरूले प्रवासबाट पनि आन्दोलनको ज्वाला प्रज्वलित राखे, जसको लागि उनीहरूको बलिदान आज पनि हामीलाई प्रेरित गर्छ, तर दुःखको कुरा यो प्रेरणा गुटबन्दीको छायामा हराएको छ । आफ्नो राजनीतिक जीवनमा देशभित्र केही समय जेल बसेका, भारत प्रवासमा पनि केही समय जेल परेका र बढी समय निर्वासनमै बिताएका सुशील कोइराला एक अपवाद थिए । उनी कठिन संक्रमणकालमा मुलुकको प्रधानमन्त्री बने र उनको सादगीले पार्टीको नैतिक उचाइलाई जोगाएको थियो— तर आज त्यो नैतिकता गुटगत स्वार्थमा कुर्बान भएको देख्दा क्रोध उर्लिन्छ । यही हाराहारीमा भीमबहादुर तामाङ (दोलखा), ढुण्डीराज शर्मा शास्त्री (अर्घाखाँची) सांसद तथा मन्त्री बने । शास्त्रीजी एक गुटमा सीमित भए, जसले उनको प्रतिभालाई सीमित गर्‍यो । भूविक्रम नेम्बाङ (पाँचथर) विलक्षण प्रतिभाका धनी थिए, तर चुनावी राजनीति उनको पक्षमा रहेन । अन्तिम समयमा नेम्बाङ नेपाली कांग्रेसभित्र भूमिकाविहीन नै रहे र यो भूमिकाविहीनता गुटबन्दीको प्रत्यक्ष परिणाम हो— जसले योग्यहरूलाई पाखा लगाएर अयोग्यहरूलाई पदमा पुर्‍याउँछ । पाँचथरकै अर्का ठूला नेता प्रेमराज आङ्दम्बेसँग उनको आत्मीयता देखिएन । कांग्रेसी वृत्तमा दुवै फरक–फरक खेमामा थिए, जसले पार्टीको एकतालाई खण्डित गरेको छ ।

मेची अञ्चलमा सीके प्रसाईको कद निकै ठूलो थियो । धेरै समय उनी गिरिजाबाबुसँग जोडिएका थिए । तर किसुनजीले उनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेनन् । किसुनजीले सधैं सीकेका साख्खै दाजु रामबाबु प्रसाईलाई बढी महत्त्व दिए, जसले गुटबन्दीको यो सानो उदाहरणले पनि देखाउँछ कि कसरी व्यक्तिगत सम्बन्धहरूले पार्टीको न्यायपूर्ण संरचनालाई भत्काउँछ । सीकेको उपल्लो भूगोलका सूर्यमान गुरुङ, भूविक्रम, प्रेमराज, केबी गुरुङ र आफ्नै जिल्लाका डिल्ली सिटौला, चक्र बास्तोला, पूर्णानन्द शर्माहरूसँग आत्मीय सम्बन्ध देखिएन । शैलजा, प्रदीप, चक्र, सुशील, भीमबहादुर, ढुण्डीराज, भूविक्रम, सीके— सबैको देहावसान भइसकेको छ र उनीहरूको स्मृतिमा आज पनि आँसु झर्छ, किनकि उनीहरूले देखेको कांग्रेस आज गुटबन्दीको जञ्जालमा फसेको छ ।

विद्वत्ता, संगठनात्मक क्षमता र सक्रियताको संगम रहेका सीके प्रसाई आफ्नो समयका सर्वाधिक चर्चित तथा प्रभावकारी नेता थिए । प्रवासकालमा बीपीका पक्षधरका रूपमा चिनिएकाले सुवर्ण शमशेरबाट माया नपाएका उनी पछिल्लो समय यो कुरा बुझ्न नपुगिकनै गए कि उनी किसुनजीका बढी नजिक छन् कि उनका सहोदर दाजु रामबाबु प्रसाईका ? रामबाबु प्रायः किसुनजीको कार्यसमितिमा कोषाध्यक्ष रहन्थे । गिरिजाबाबुसँग सिकेका कुरा मिल्थे । तर झापाको राजनीतिमा चक्र बास्तोलासँग उनको पटक्कै मेल रहेन । ताप्लेजुङका सूर्यमान गुरुङ उबेलाको बृहद् धनकुटा जिल्लाको नेपाली कांग्रेस जिल्ला सभापति थिए, जो पछि शायद एकपटक सांसद बनी राजनीतिक परिदृश्यबाट हराएर देहत्याग गरे । इलामका केबी गुरुङ र केबी भट्टराईको बडो नाम थियो । दुवै आफ्नो समयका प्रखर व्यक्तित्व थिए । केबी गुरुङ सांसद तथा एकाधपटक मन्त्री बने । अहिले वृद्ध भएका उनी स्वास्थ्यका कारण सक्रिय हुन सक्ने अवस्थामा छैनन् । सधैं गिरिजाबाबुका नजिक रहेका केबी सर गिरिजाबाबुको जीवनकालमै उहाँसँग टाढिएर गुटगत रूपमा सुशील कोइरालालाई नेता मानेकाले शेरबहादुर देउवाबाट कहिल्यै सम्मान पाएनन्— यो घटनाले गुटबन्दीको क्रूरतालाई उजागर गर्छ, जसले योगदानकर्ताहरूलाई मात्र होइन, पार्टीको नैतिक आधारलाई नै कमजोर बनाउँछ । इलामका अत्यन्त प्रभावशाली तथा सज्जन नेता केबी भट्टराई सक्रिय र स्वस्थ रहँदा–रहँदै अदृश्य बनाइएका छन् । इलामकै कुरा गर्दा धर्म गौतम र बेनुपराज प्रसाई बिर्सन नसकिने नाम हुन् । धर्मको उमेर पनि छँदैछ, प्रज्वलित इतिहास र लेखन–पत्रकारिताको प्रचुर अनुभव छ । बेनुप एक समय शेरबहादुरको नेविसंघ अध्यक्ष हुँदा महामन्त्री थिए, तर जनकपुर अधिवेशनपछि शेरबहादुरबाटै पाखा लगाइए । धर्म र बेनुप जस्ता व्यक्तित्वहरू आज सकुशल रहँदा–रहँदै नेपाली कांग्रेसले आफ्नो बलियो आधारभूमि इलाममा टुकी बाल्न उम्मेदवार खोजिरहेको छ— यो स्थिति गुटबन्दीको प्रत्यक्ष परिणाम हो, जसले पार्टीको आधारभूत संरचनालाई नै ध्वस्त पारिरहेको छ ।

वि.सं. २०२६–२७ मा नेपाल विद्यार्थी संघको जन्म हुनुअघि प्रवासमा नेपाली छात्र संघको बडो भूमिका थियो । भारतका ठूला सहरहरू दिल्ली, कलकत्ता, बनारस, इलाहाबाद, पटना तथा सीमावर्ती सहरहरू गोरखपुर, दरभंगा, सीतामढी, मधुवनी आदिमा छात्र संघ अत्यन्त सक्रिय थियो । यसमध्ये सीमावर्ती क्षेत्रमा सक्रिय महेश्वर प्रसाद सिंह, महन्त ठाकुरले कांग्रेसमा महत्त्वपूर्ण स्थान पाए । चर्चित नै रहे । सप्तरीका हिम्मत सिंह पनि थिए । सप्तरीदेखि कपिलवस्तुसम्म यस्ता कयौं प्रतिभावान् थिए, जसले प्रवासमा निकै सक्रियता देखाए । तर नेपालमा नेविसंघवालाहरूले यिनीहरूलाई कहिल्यै उचित संज्ञान दिएनन्— यो उदासीनता गुटबन्दीको प्रारम्भिक लक्षण थियो, जसले पार्टीको विस्तारलाई सीमित गर्‍यो ।

नेपाल विद्यार्थी संघका संस्थापक तथा यसको जन्ममा सक्रिय तथा प्रेरक रहेकाहरूमध्ये मार्शल जुलुम शाक्य, कमल चित्रकार, पीएल सिंह, वीरनाथ कर्माचार्य, शंकर घिमिरे, दमननाथ ढुंगाना, हरिबोल भट्टराई, राजेन्द्र खरेल, दामोदर गौतम, ध्यानगोविन्द रञ्जितकार, वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ लगायतका भूमिका विशिष्ट रह्यो । यी सबैको इतिहासमा लामो चर्चा छ । मार्शल जुलुम शाक्य वि.सं. ०४७ को केपी भट्टराई नेतृत्वको अन्तरिम सरकारमा मन्त्री बनेकाले उनको भूमिकाको महत्त्व थाहा हुन्छ । स्व. कमल चित्रकार, हरिबोल भट्टराई र पीएल सिंह विभिन्न खण्डमा काठमाडौंका प्रधान पञ्च तथा मेयर बने । पीएल सिंह केही समय मन्त्री पनि भए । गणेशमानजीसँगको अटुट पारिवारिक सान्निध्यले पीएललाई कांग्रेसभित्र “भिल्लको देशमा मणिको महत्त्व” जस्तै बनायो । गणेशमानजीको मृत्युपछि पीएलले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरे । कसैको आँखा रसाएन— यो घटना गुटबन्दीको क्रूर चित्र हो, जसले पार्टीका आधारशिलाहरूलाई नै अलगाउँछ । काठमाडौं सहर र त्रिवि प्राङ्गणमा मनमोहन भट्टराई बोल्दा आम श्रोतामा संघर्षको प्रेरणा सञ्चार हुन्थ्यो । आज मनमोहन बिरामी छन्, तर यसअघि नै उनी काठमाडौंको राजनीतिबाट गुमनाम बनाइए— गुटबन्दीले उनको आवाजलाई चुप लगाएको यो दृश्य देख्दा क्रोध उर्लिन्छ ।

दमन ढुंगाना अर्को प्रतिभा हुन् । कोइराला परिवारका ज्वाइँ पनि । सभामुख बने, पछि कयौं निर्वाचनमा पार्टीबाट उम्मेदवारसमेत बनाइएनन्, पछिल्लो समय टिकट पाए तर पराजित भए । दमनजीले सभामुखको रूपमा जुन व्यावसायिक योग्यता देखाए, गिरिजाबाबुले त्यसलाई कहिल्यै न्याय गरेनन् । आजका जीवित कांग्रेसीहरूमा शायद सबैभन्दा खारिएका दमनजी शेरबहादुरजीले बिरलै सम्झिने नाम होलान्— यो उदासीनता गुटबन्दीको प्रत्यक्ष फल हो, जसले पार्टीको संस्थागत स्मृतिलाई नै मेटाउँछ । वीरनाथ कर्माचार्य (काठमाडौं) र शंकर घिमिरे (काठमाडौं) को असामयिक निधन भयो । आज धेरैलाई यी दुवैको नाम पनि याद छैन होला । शंकर घिमिरेकी श्रीमती र वीरनाथकी श्रीमती शिलुप्यारी कर्माचार्य पछि राष्ट्रिय सभा वा संविधान सभातिर ल्याइयो । ओमकार श्रेष्ठ (पाटन) उही पुस्ताका सर्वाधिक यातना तथा जेल जीवन बिताएका नेता हुन् । लगातार १५/१६ वर्ष जेल बसेर रिहा भएका उनी खरो र स्पष्ट बोल्थे । गणेशमानजी तथा किसुनजीको बढी सामीप्य थियो । तर गुणदोषका आधारमा गिरिजाबाबुप्रति पूर्वाग्रही थिएनन् । जबकि देउवा र पौडेलहरूले ओमकारलाई रुचाउँदैनथे । आज उनी स्वस्थ छन् तर भूमिकामा छैनन्— गुटबन्दीले उन जस्ता योद्धाहरूलाई पाखा लगाएर पार्टीको शक्तिलाई कमजोर बनाएको छ । श्यामलाल श्रेष्ठ काठमाडौंका उही श्रेणीका नेता हुन् । पुराना एक मित्रले भनेको सम्झिन्छु— शालीनताले नै श्यामलाललाई ठूलो हुन दिएन । तर उनी असल भने अवश्य थिए ।

माथि उल्लेखित नामहरू बडो योगदान दिएका प्रतिभावान् हुन् । तर यस प्रतिभावान् पुस्तालाई नेविसंघका संस्थापक भनिने तथा कालान्तरमा नेकाको नेतृत्व सम्हालेका शेरबहादुर–रामचन्द्र पौडेलजीहरूले पन्छाए । एकाध अपवादबाहेक कसैको उदीयमान सम्भावनालाई राष्ट्र र प्रजातन्त्रको हितमा उपयोग हुन दिएनन्— यो गुटबन्दीको घिनलाग्दो पक्ष हो, जसले पार्टीलाई व्यक्तिगत साम्राज्य बनाउँछ र राष्ट्रिय हितलाई कुर्बान गर्छ ।

नेपाल विद्यार्थी संघका संस्थापक तथा पदाधिकारीमध्ये रामचन्द्र पौडेल, विपिन कोइराला, शेरबहादुर देउवा, स्व. मच्छेन्द्र पाठक (नुवाकोट), चिरञ्जीवी वाग्ले (गोरखा), स्व. शिवबहादुर खड्का (रामेछाप), स्व. पुरुषोत्तम बस्नेत (सोलु), अर्जुननरसिंह केसी, आनन्द ढुंगाना (धनुषा), बसन्त गुरुङ (महोत्तरी), रामशरण महत, स्व. अशोक कोइराला (मोरङ), देवेन्द्रलाल नेपाली (पर्सा), दुर्गा आचार्य (मोरङ, पछि घिमिरे), स्व. हरि न्यौपाने (मोरङ), राम सिटौला (झापा), दामोदर गौतम (काठमाडौं), सीताराम निरौला (सोलु), पीताम्बर दाहाल, कृष्णबहादुर राउत (मोरङ), अनारसिंह कार्की, तारानाथ रानाभाट, अर्जुन खड्का (उदयपुर), हेरम्बबहादुर थापा (उदयपुर), बजरंग नेपाली (महोत्तरी), छत्रध्वज बस्नेत र दत्तसिंह कार्की (सोलु), दुर्गा पोखरेल (धनकुटा), वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ (काठमाडौं), गोविन्दराज जोशी (तनहुँ), शुक्रराज शर्मा (कास्की), शेषकान्त अधिकारी (चितवन) हरू वि.सं. २०१७ पछि नेपाली राजनीतिमा आ–आफ्ना योगदानले चर्चामा रहे ।

मच्छेन्द्र पाठकको बहुदल नआउँदै रहस्यमय निधन भयो । विपिन कोइराला र शिवबहादुर खड्का पञ्चायती व्यवस्थाको अन्तिम समयतिर केही काल पञ्चायत प्रवेश गरे, पछि मातृ पार्टीमा फर्किए । विपिन केही समय मन्त्री बने । चिरञ्जीवी वाग्ले नेकाभित्र गुटगत राजनीतिमा उपयोग गरिएका सबैभन्दा ठूला नाम हुन् । भनिन्छ, संसदीय व्यवस्थालाई अफाप देखाउने राजा ज्ञानेन्द्रको खेलमा यिनको राजनीतिक समाप्तिमा देउवा साक्षी बने— निरीह साक्षी होइनन् । अहिले कालीगण्डकीको किनारतिर बसेर शायद नेपाली कांग्रेसको इतिहास लेख्दै छन् । यिनले समातेका गुटको बहानामा शेरबहादुर आठौं–दशौं पटक प्रधानमन्त्री हुन पर्खिरहेका छन् । प्रकाशशरण महतलाई प्रवर्द्धन गरेर देउवाले आफ्नै समकक्षी तथा नेविसंघका महामन्त्रीसमेत भएका रामशरण महतलाई अवकाशमा पुर्‍याए । डा. महत अहिले बिरामीले अशक्त छन् । अर्जुननरसिंह केसी अत्यन्त लोकप्रिय नेता हुन् । पञ्चायतमा लागेका थिए, मन्त्री तथा जिल्ला पञ्चायत सभापति बने । बहुदल आएपछि गणेशमानजीको नजिक भए । नुवाकोटकै डा. रामशरण चुनाव हारे पनि गिरिजाबाबुबाट योजना आयोगको उपाध्यक्ष बने । भनिन्छ, गणेशमानजी र गिरिजाबाबुको पहिलो मतभिन्नताको जरो डा. महतको यो नियुक्ति थियो । जबकि डा. महत केही समयपछि गिरिजाबाबुसँग नजिकिए । अर्जुननरसिंह पनि गणेशमानजीसँग रहेनन्, गिरिजाबाबुकै खेमामा आए । तर त्यहीबेलादेखि शेरबहादुर देउवा र रामचन्द्र पौडेलहरूले अर्जुनलाई कहिल्यै राम्रो मानेनन् । आज अर्जुनजी शेरबहादुरका अनेक गलत कामको खुला विरोध गरिरहेका भेटिन्छन् । यसै समयका टीका पोखरेल बडो कठिन समयमा नेविसंघका महामन्त्री थिए, पछि राजनीतिको मूलधारमा देखिएनन् । नवीनजंग प्रकाश शाह (धादिङ) थाइल्यान्डका लागि राजदूतसम्म बने । यिनको पारिवारिक गाथा उल्लेखनीय छ । टेकबहादुर चोख्याल कैलालीबाट प्रतिनिधिसभामा केहीपटक निर्वाचित भए, मन्त्री पनि बने । यिनी सधैं देउवासँग रहे । तारिणीदत्त चटौत (कञ्चनपुर) को पारिवारिक पृष्ठभूमि बडो योगदानयुक्त थियो । उनी मन्त्री बने तर लाउडा एयर प्रकरणमा भ्रष्टाचारको मुद्दा लागेर छेउकिनारमा बस्नुपर्‍यो । सुदूरपश्चिमको कांग्रेसी राजनीतिमा देउवाले तारिणीलाई निमिट्यान्न बनाए— यो गुटबन्दीको एक क्रूर उदाहरण हो ।

सिद्धराज ओझा सुदूरपश्चिमका एक हस्ती हुन् । गिरिजाबाबुका पक्षमा रहे पनि तत्कालीन शक्ति सन्तुलनका लागि देउवाले यिनलाई सहेर बसे । यस भेगबाट खेमराज भट्ट मायालुको नाम बिर्सन सकिन्न । राष्ट्रिय राजनीतिमा यो एक ठूलो नाम थियो । बीचमा नेपाली कांग्रेस परित्याग गरी रामराजाप्रसाद सिंहको जनवादी मोर्चामा सिंहपछि नेता बने । राजतन्त्रविरोधी सशस्त्र अभियान चलाए । पञ्चायतकालमा सर्वस्वसहित मृत्युदण्डको सजाय सुनाइएको थियो, आममाफीपछि पुनः कांग्रेसमा फर्किए । सुदूरपश्चिममा मायालुको नाम देउवा भन्दा ठूलो थियो । तर फर्किंदा देउवा निकै ठूलो कदका भइसकेका थिए । फलतः चुनाव लड्न डडेल्धुराबाट तल झरेर बर्दियामा आए । शेरबहादुरले यिनलाई जीवनभर मन पराएनन् । हालै यिनको देहावसान भयो— यो घटनाले गुटबन्दीको पीडा थप गहिरो बनाउँछ । गोपालमान श्रेष्ठ (स्याङ्जा) पटक–पटक सांसद–मन्त्री बने । गोपालमान देउवाका नजिक छन् । मोरङका बद्रीनारायण बस्नेत एक उद्भट क्रान्तिकारी हुन् । सधैं कोइराला निवासको नजिक रहे । तर कोइराला परिवारले यिनलाई हुत्याइदिए । यिनी देउवा क्याम्पतिर लागे, शायद देउवाले पनि यिनको सान्दर्भिकतालाई जोगाइदिएनन् । मोरङबाट बिर्सन नसकिने अर्को नाम राजेन्द्र बिरहीको हो । जनमतसंग्रहताका नै कोइराला निवाससँग असहमतिका कारण हुत्याइएका बिरही पछि पञ्चायतमा ओत खोजे, हराए ।

मेरो यो लेख बढी पूर्व र मध्य नेपाल केन्द्रित भयो— यो स्वीकार्नु मेरो लागि दुःखद छ । जानकारी र स्मरणको अभावले पनि यसो भएको होला, तर यो कमीले मन भारी भएको छ । नेपाली कांग्रेसले गरेको प्रजातान्त्रिक संघर्षमा दाङका खुमबहादुर खड्का, बलदेव मजगैया, तीर्थलाल चैतु, गेहेन्द्र शर्मा, श्यामकिशोर घिमिरे लगायत सयौं योद्धाहरूको नाम बिर्सन सकिँदैन । उनीहरूका बलिदान र योगदानले पश्चिम नेपालको माटोलाई पनि प्रजातन्त्रको रगतले सिञ्चित गरेको थियो— तर आज ती नामहरू पार्टीको इतिहासको कुनामा धुलो लागेर बसेका छन्, जसले हृदयलाई चसक्क पार्छ ।

यीमध्ये खुमबहादुर खड्का त यस्तो सर्वाधिक उल्लेखनीय नाम हुन्, जसलाई योजनाबद्ध रूपमा एउटा ठूलो षड्यन्त्रबाट पन्छाइयो । यो नाम एउटा जीवन्त उदाहरण हो— जसलाई दृश्यबाटै हटाउनका लागि शेरबहादुर देउवा र विमलेन्द्र निधि जस्ता नेताहरूले संसदलाई नै हतियार बनाए, कानुन नै निर्माण गरे । यो घटना मात्र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा थिएन, यो त पार्टीभित्रको क्रूर गुटबन्दीको चरम नमुना थियो— जसले योगदानकर्तालाई मात्र होइन, कांग्रेसको नैतिक आधार र न्यायको भावनालाई नै कुण्ठित बनायो । यसको विस्तृत उल्लेख निकै लामो हुन सक्छ, तर यो पीडा र क्रोधको गहिराइलाई बुझ्न पर्याप्त छ कि एउटा शक्तिशाली नेतृत्वले कसरी आफ्नै पार्टीका पुराना योद्धाहरूलाई व्यवस्थित रूपमा बाहिर निकाल्यो ।

नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा देउवाको उदय तथा शक्ति सञ्चयनपछि विशेष गरी सुदूरपश्चिममा त कयौं प्रतिभावान्, जुझारू व्यक्तिहरूलाई परिदृश्यबाट नै विलुप्त पारियो— उनीहरूका सपनाहरू गुटगत स्वार्थको बलिवेदीमा चढाइए । यो प्रवृत्तिले पार्टीको एकतालाई मात्र खण्डित गरेको छैन, यसले प्रजातन्त्रको लागि लड्ने पुस्ताको विश्वासलाई नै आघात पुर्‍याएको छ । कुनै समय यस्ता नामहरूको पनि विस्तृत चर्चा हुनेछ— किनकि इतिहासलाई पूर्ण रूपमा लेख्नु भनेको ती बिर्सिएका योद्धाहरूलाई न्याय दिनु हो । आज उनीहरूको सम्झनामा आँसु झर्छ, तर यो आँसु मात्र होइन— यो क्रोध पनि हो, जसले गुटबन्दीको यो विषाक्त खेललाई अन्त्य गर्न आग्रह गर्छ ।

होमनाथ दाहाल (ओखलढुंगा) पनि एक स्तुत्य नाम हो । कांग्रेसमा लामो इतिहास भएको, राष्ट्रपुकार साप्ताहिकका सम्पादक । जसका कारण नेविसंघको एक पुस्ता, देउवाहरूको पुस्ताले पहिचान पायो— त्यही देउवाको पुस्ताले होमनाथ दाहाललाई मूलधारको राजनीतिमा उठ्न नदिन सम्पादक नै बनाइराख्न चाह्यो । यिनले सांसद तथा थोरै समय मन्त्री भए पनि यथोचित स्थान पाएनन् । दुर्भाग्यवश भर्खरै देहावसान भयो । ऋषिकेश गौतम (बारा) पनि थोरै समय मन्त्री बने, दिवंगत भए । माधव कोइराला (सर्लाही), हिम्मत सिंह (सप्तरी), मेघनाथ अर्याल (गुल्मी), प्रेम शर्मा (पर्सा), गौरी राणा जोशी (काठमाडौं) को नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा बडो ठूलो योगदान छ । यस्ता कयौं दर्जन नामहरू छन् । लगभग सबैले ५/७ पृष्ठको इतिहासलाई पठनीय बनाउन सक्छन् । आज यिनीहरूका नाम नेपाली कांग्रेस र प्रजातन्त्र स्थापनाको आन्दोलनको भग्नावशेषमा दबिएका छन् । कोही जाज्वल्यमान भएका छन्, सर्वकालिक र सबै युगका लागि अविस्मरणीय बनेका छन्— तर गुटबन्दीले यो जाज्वल्यतालाई पनि धमिलो बनाइरहेको छ ।

नेपाल विद्यार्थी संघको झन्डामुनि उदाएकी अनेकौं नामहरू, जसका लागि आजका पुस्ता कृतज्ञ हुनुपर्ने थियो— बिर्सिएका सहयात्री बनेका छन् । लक्ष्मी राई (भोजपुर), अम्बिका बस्नेत (काठमाडौं), अनार बस्नेत (सोलु), मीना खड्का पाण्डे (रामेछाप, पछि सर्लाही), कविता भट्टराई (मोरङ), शमा शाही (काठमाडौं), अमिता कपाली (काठमाडौं), उमा रेग्मी (चितवन), ज्योति भण्डारी प्याकुरेल (काठमाडौं), इन्दिरा बस्नेत कोइराला (काठमाडौं), अङ्गुर बस्नेत (सोलु), मृदुला घिमिरे कोइराला (मोरङ), कृताञ्जली शर्मा (काठमाडौं) यस्ता नामहरूको शृंखला लामो छ । यिनीमध्ये कोही अद्यावधि राजनीतिक सक्रियता जोगाउन सकेका छन्, कोही अर्कै पेसातिर लागे, धेरैजसो आज चर्चामा छैनन्— गुटबन्दीले महिलाहरूको योगदानलाई पनि पाखा लगाएको यो दृश्य देख्दा दुःख लाग्छ ।

मेरो थप विचार: यो गुटबन्दीको समस्या पुरानो मात्र होइन, वर्तमानमा पनि जारी छ । जस्तै, हालका युवा नेताहरू जस्तै गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक सुधारको प्रयास गरिरहेका छन्, तर देउवाको गुटले उनीहरूलाई पनि दबाउने प्रयास गरेको देखिन्छ । यो गुटबन्दीले कांग्रेसलाई मात्र होइन, नेपालको सम्पूर्ण राजनीतिक परिदृश्यलाई कमजोर बनाएको छ, किनकि पार्टीको महाधिवेशनहरूमा ढिलाइ हुने र नेतृत्व केन्द्रीकृत हुने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रको मूल मर्मलाई नै चुनौती दिइरहेको छ । यदि यो गुटबन्दी नहटाइए भने, पुराना ताराहरूको योगदान व्यर्थ हुनेछ र कांग्रेसको भविष्य अन्धकारमय हुन सक्छ ।

यहाँसम्म लेख्दा म स्वयं बिर्सिसकेछु कि यो फेहरिस्त किन लेखेँ । तैपनि यी पंक्तिहरू लेखेँ— एउटा सानो अभिलेखको रूपमा, जसले गुटबन्दीको यो विषाक्त खेललाई उजागर गरोस् र नयाँ पुस्तालाई सजग बनाओस् ।

जहाँ म रहन्छुः
श्याम–फुलेश्वरी शिवालय, सुन्दरी आश्रम
धरमपुर, सप्तरी