‘जता मालिक उतै भोट’ कविता नेपाली प्रगतिशील/यथार्थवादी कविता परम्पराभित्र पर्ने सशक्त राजनीतिक–सामाजिक विमर्श हो। यस कविताले लोकतन्त्रको औपचारिक संरचना र वास्तविक जनजीवनबीचको गहिरो खाडललाई उजागर गर्दै वर्गीय सत्ता, संरचनात्मक शोषण र विचार – नियन्त्रणको सूक्ष्म आलोचना गर्दछ। कविता केवल राजनीतिक व्यवहारको वर्णनमा सीमित नरही चेतनाको राजनीतिक अर्थशास्त्रतर्फ उन्मुख देखिन्छ।

यस कवितामा देखिने विचार र दृष्टिकोण ‘सूर्य गिरफ्तार’ नामक पुस्तकबाट लिएको हो, जसले सामाजिक र राजनीतिक चेतनाको संरचना बुझ्न थप गहिराइ थप्दछ।

सैद्धान्तिक आधार
यो कवितालाई मुख्यतः निम्न सैद्धान्तिक ढाँचाबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छः
मार्क्सवादी वर्ग सिद्धान्त (Class Struggle, Base–Superstructure)
एन्टोनियो ग्राम्सीको हेजेमोनी अवधारणा
राजनीतिक यथार्थवाद (Political Realism)

कवितामा देखिने ‘मालिक’ र ‘जनता’ बीचको सम्बन्ध केवल आर्थिक नभई गहिरो वैचारिक अधीनताको सम्बन्ध हो, जहाँ सत्ता चेतनालाई नियन्त्रित गर्छ।

विषयवस्तुको गहिरो विश्लेषण
भोट र हेजेमोनी कविताको केन्द्रीय कथ्य “भोट” हो। तर यहाँ भोट लोकतान्त्रिक अधिकार नभई मालिकद्वारा निर्देशित कर्मका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

“मालिक जता मेरो मत उतै”

यो पंक्ति ग्राम्सीको हेजेमोनी सिद्धान्तसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ, जहाँ शासक वर्गले बल प्रयोगभन्दा बढी सहमति निर्माणमार्फत शासन गर्छ। जनता मालिकको आदेशलाई नै आफ्नो स्वतन्त्र निर्णय ठान्न बाध्य छन्।

आर्थिक संरचना र राजनीतिक निर्भरता
“छोराछोरीको बिहेको कुरै भएन
टोल नै बिक्री गरे बोल्नु उठिवास भन्छ”
यी पंक्तिहरूले आर्थिक असुरक्षाले राजनीतिक नैतिकतालाई कसरी कमजोर बनाउँछ भन्ने स्पष्ट गर्छन्। यहाँ भोट वस्तुमा रूपान्तरण भएको छ, जुन मार्क्सको Commodification of Human Relations को सजीव उदाहरण हो।

बिम्ब, प्रतीक र अर्थविस्तार
प्रतीक- अर्थ
मालिक- सामन्त / पूँजीपति / राज्यसत्ता
भोट- राजनीतिक चेतना (तर शोषित अवस्थामा बोझ)
पानी नभएको नदी- निरर्थक लोकतन्त्र
डुङ्गा डुब्नु- आशाहीन जीवन
जङ्गल नाकाबन्दी- संरचनात्मक दमन

‘पानी नभएको नदीमा डुङ्गा डुबेजस्तो जिन्दगी’
यो पंक्ति नेपाली राजनीतिक कवितामा पाइने अस्तित्वगत निरर्थकता को सशक्त रूपक हो, जहाँ जीवन र प्रणाली दुवै अर्थहीन बन्दै गएका छन्।

भाषिक र शिल्पगत मूल्याङ्कन
कविता लोकभाषामा लेखिएको छ, तर विचारको तह अत्यन्त दार्शनिक छ। अलंकारिक जटिलता नभई कथ्यात्मकता र व्यङ्ग्यको प्रभावकारी प्रयोग छ। सीधा भाषाले वर्गीय यथार्थलाई नाङ्गो पार्छ।

यस कारण कविता पाठकलाई भावुक मात्र होइन, सचेत र आलोचक बन्न बाध्य बनाउँछ।

नेपाली राजनीतिक कविताको परम्परामा स्थान
यो कविता
भूपि शेरचनको ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’,
मोदनाथ प्रश्रितको वैचारिक कविता,

हरिभक्त कटुवालको सामाजिक विद्रोहसँग वैचारिक संवाद गर्छ। यसले जनतालाई केवल पीडितका रूपमा होइन, सत्ता पुनरुत्पादनमा सहभागी पात्रका रूपमा पनि चित्रित गर्छ।

त्यसैगरी, कवितामा देखिने केही विचार ‘सूर्य गिरफ्तार’ नामक पुस्तक लेखकको अत्यन्त प्रभावित भएको अनुमान गर्न सकिन्छ, जुन सामाजिक चेतनाको पुनर्संरचना र राजनीतिक विवेकलाई उजागर गर्छ।

बास्तबमा
‘जता मालिक उतै भोट’ कविता लोकतन्त्रको खोक्रोपनमाथिको गहिरो दार्शनिक अभियोगपत्र हो। यसले स्पष्ट गर्छ—आर्थिक स्वतन्त्रता बिना राजनीतिक स्वतन्त्रता केवल भ्रम हो। कविता प्रतिवाद मात्र होइन, चेतना पुनर्संरचनाको आह्वान हो।

यसकारण यो कविता
वर्गीय सत्ता
राजनीतिक हेजेमोनी
भोटको वस्तुकरण
जनचेतनाको संकट
जस्ता विषयमा केस–स्टडीका रूपमा अत्यन्त उपयोगी छ।