ललितपुर । नेवा: भोज मिठो खानाका लागि मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञान, स्थानीय खाद्य प्रणाली र स्वस्थ जीवनशैलीको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। तर, जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि उत्पादन र खाद्य सुरक्षामा देखिन थालेको असरले नेवा: भोजको मौलिकता र परम्परागत खाद्य संस्कृतिसमेत प्रभावित हुन थालेको छ।

यही विषयलाई संस्कृति, खाद्य सुरक्षा र जलवायु परिवर्तनसँग जोडेर ललितपुरको ऐतिहासिक पाटनमा बृहत् नेवा: भोज तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ।

संयुक्त आदिवासी जनजाति महिला समूह, ललितपुरको आयोजनामा तथा आदिवासी जनजाति महिला तथा युवा सञ्जालको सहआयोजनामा भएको कार्यक्रममा एक हजारभन्दा बढीको सहभागिता रहेको आयोजकले जनाएको छ।

कार्यक्रममा नेवा: भोजको सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्वसँगै बदलिँदो जलवायुका कारण स्थानीय खाद्य उत्पादन र परम्परागत खानपानमा पर्न सक्ने असरबारे सन्देश प्रवाह गरिएको थियो।

नेवा: भोजलाई केवल स्वादका लागि गरिने भोजका रूपमा बुझ्न नहुने कार्यक्रमका आयोजकको भनाइ थियो। विभिन्न स्थानीय अन्न, गेडागुडी, सागसब्जी तथा अन्य खाद्य सामग्रीको संयोजनले परम्परागत खानपानमा खाद्य विविधता र पोषणको महत्वसमेत झल्काउने उनीहरूको भनाइ थियो।

आदिवासी जनजाति महिला तथा युवा सञ्जालकी अध्यक्ष रिसा श्रेष्ठले परम्परागत सीप, ज्ञान र सांस्कृतिक अभ्यासलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको बताइन्। उनका अनुसार धिमे बाजा, चर्या नृत्य, सुकुल बुनाइजस्ता परम्परागत सीप र नेवा: भोजजस्ता सांस्कृतिक अभ्यास समुदायको पहिचानसँग मात्र नभई पुर्खाले छाडेर गएको ज्ञानसँग पनि जोडिएका छन्।

श्रेष्ठले नेवा: भोजलाई मिठो खानाको विषयमा मात्र सीमित नगरी यसको सामाजिक, सांस्कृतिक, पोषण र स्थानीय खाद्य प्रणालीसँगको सम्बन्धलाई नयाँ पुस्ताले बुझ्नुपर्ने बताइन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण स्थानीय उत्पादनमा असर पर्दै जाँदा त्यसको प्रभाव परम्परागत परिकार र खाद्य संस्कृतिमा समेत पर्न सक्ने भएकाले स्थानीय खाद्य सामग्री र परम्परागत ज्ञानको संरक्षण आवश्यक रहेको उनको भनाइ थियो।

जलवायु परिवर्तनले तापक्रम, वर्षाको स्वरूप तथा कृषि उत्पादनमा परिवर्तन ल्याउँदा स्थानीय खाद्य सामग्रीको उपलब्धता र उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ। स्थानीय उत्पादन घट्दै जाँदा परम्परागत परिकारमा प्रयोग हुने सामग्रीको प्रयोग पनि घट्न सक्ने र त्यसले पुस्तौँदेखि चलिआएको खाद्य संस्कृतिमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने चिन्ता कार्यक्रममा व्यक्त गरिएको थियो।

यस अर्थमा नेवा: भोजको संरक्षण भनेको परिकारको स्वाद जोगाउनु मात्र होइन, स्थानीय खाद्य विविधता, कृषि ज्ञान, पोषणसम्बन्धी परम्परागत अभ्यास र सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत संरक्षण गर्नु हो।

कार्यक्रममा परम्परागत सीप र कलालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले धिमे बाजा, चर्या नृत्य र सुकुल बुनाइसम्बन्धी तालिम तथा प्रदर्शन गरिएको थियो। मगर नृत्य, तामाङ सेलो र चर्या नृत्यलगायत करिब १० वटा नृत्य तथा १३ वटा सांगीतिक प्रस्तुति कलाकारहरूले प्रस्तुत गरेका थिए।

पाटनको ऐतिहासिक परिवेशमा प्रस्तुत विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमले दर्शकको ध्यान खिचेको थियो। कार्यक्रमले मनोरञ्जनसँगै आदिवासी जनजाति समुदायका मौलिक कला, संस्कृति, सीप र ज्ञान संरक्षणमा महिला तथा युवाको भूमिकालाई समेत उजागर गरेको थियो।

कार्यक्रमबाट नयाँ पुस्ताका लागि एउटा महत्वपूर्ण सन्देश प्रवाह भएको छ—संस्कृति जोगाउनु भनेको विगत सम्झनु मात्र होइन, त्यसमा रहेको ज्ञानलाई भविष्यसँग जोड्नु पनि हो। जलवायु परिवर्तनको चुनौतीबीच स्थानीय खाद्य प्रणाली, परम्परागत सीप र सांस्कृतिक अभ्यासको संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके मात्रै मौलिक पहिचानलाई दिगो बनाउन सकिने देखिन्छ।