काठमाडाैं । गौरा पर्व खासगरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशमा तथा भारतको उत्तराखण्ड (कुमाऊँ र गढवाल) क्षेत्रमा मनाइने एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र सांस्कृतिक पर्व हो। यो पर्व मुख्यतः भाद्र महिनामा (सामान्यतया भाद्र शुक्ल वा कृष्ण पक्षको षष्ठीदेखि अष्टमीसम्म) विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ।

गौरा पर्वको धार्मिक र पौराणिक मान्यता मुख्यगरी माता पार्वती (गौरा) र भगवान् शिव (महेश्वर) को आराधना तथा उनीहरूको विवाह-लीलासँग जोडिएको छ।

पौराणिक कथा अनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा पाउनका लागि घोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनकाे कठोर तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान् शिवले पार्वतीलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरेका थिए । गौरा पर्वलाई यही तपस्या र विवाहको उत्सवका रूपमा मनाइन्छ।

पति तथा परिवारको सुरक्षा (अखण्ड सौभाग्य): धार्मिक विश्वास अनुसार माता गौराको व्रत र पूजा-आराधना गर्नाले महिलाहरूलाई अखण्ड सौभाग्य प्राप्त हुन्छ, पतिको दीर्घायु हुन्छ र परिवारमा सुख-शान्ति तथा समृद्धि कायम रहन्छ भन्ने जन विश्ववास रहेकाे छ। 

दुर्वाष्टमी र ‘दुब्धागो’ को महत्त्वकाे याे पर्वमा महत्व रहेकाे छ । गौरा पर्वको मुख्य दिन (दुर्वाष्टमी) मा महिलाहरूले धारण गर्ने ‘दुब्धागो’ (विशेष मन्त्रिएका धागो) को ठूलो धार्मिक महत्त्व छ। जसरी पुरुषहरूले जनै धारण गर्छन्, त्यसैगरी यस क्षेत्रका महिलाहरूले गौरा पूजा गरी यो पवित्र धागो गलामा धारण गर्छन्, जसले नकारात्मक शक्तिबाट रक्षा गर्ने मानिन्छ।

यो पर्वमा माता पार्वती (गौरा) र भगवान् शिव (महेश्वर) को पूजा-आराधना गरिन्छ।  महिलाहरूले आफ्ना पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र परिवारको समृद्धिका लागि यो व्रत बस्छन्। भाद्र कृष्ण वा शुक्ल पञ्चमीका दिन तामाका भाँडामा पाँच प्रकारका अन्नहरू—गहुँ, केराउ, गहत, माष र गुरौँस भिजाइन्छ। यसलाई ‘बिरुडा’ भनिन्छ।षष्ठीका दिन भिजाएको बिरुडालाई धोएर सफा गरिन्छ। सप्तमीका दिन खेतबाट धान, साउँ, र कुश जस्ता वनस्पति ल्याएर देवी गौराको मूर्ति बनाइन्छ र पूजागृहमा भित्र्याइन्छ। 

अष्टमीका दिन गौराको विशेष पूजा गरिन्छ। महिलाहरूले धागोबाट बनेको विशेष पवित्र माला ‘दुब्धागो’ धारण गर्छन्। यस दिन बिरुडालाई प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ र आफन्तहरूलाई बाँडिन्छ। पूजामा प्रयोग गरिने पाँच प्रकारका अन्नहरू (बिरुडा) लाई सृष्टि, समृद्धि र अन्नपूर्णा देवीको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यो प्रसाद ग्रहण गर्नाले शरीर आरोग्य रहने र घरमा अन्नको कमी नहुने धार्मिक विश्वास छ।

गौरा पर्वको मुख्य आकर्षण देउडा खेल हो। महिला र पुरुषहरू छुट्टाछुट्टै वा संयुक्त रूपमा हातमा हात मिलाएर गोलाकार घेरामा पौराणिक कथा, इतिहास र सामाजिक प्रसङ्गमा आधारित देउडा गीत गाउँदै नाच्छन्। देश-विदेशमा रहेका मानिसहरू यो पर्व मनाउन घर फर्किने हुनाले यसले पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक सद्भाव बढाउन ठूलो भूमिका खेल्छ।

यसरी गौरा पर्व केवल एक सांस्कृतिक उत्सव मात्र नभई सतीदेवी/पार्वतीको भक्ति, निष्ठा र प्रकृतिको पूजासँग जोडिएको एक पवित्र धार्मिक परम्परा हो।